Witamina B1 (tiamina) jest reklamowana jako naturalny odstraszacz komarów od ponad 80 lat. Problem w tym, że żadne kontrolowane badanie nie potwierdziło tego działania przy doustnym przyjmowaniu – a przegląd 104 publikacji opublikowany w Bulletin of Entomological Research (Shelomi, 2022) zamyka temat jednoznacznie. Mit żyje dalej dzięki anegdotom, niekontrolowanym obserwacjom i jednej hipotezie z lat 40. XX wieku, której nikt nie zdołał potwierdzić w warunkach laboratoryjnych. W tym artykule sprawdzasz, skąd wziął się ten pogląd, co naprawdę przyciąga komary i co działa według aktualnych badań.
Skąd wzięło się przekonanie, że witamina B odstrasza komary?
Pomysł, że witamina B1 chroni przed komarami, pochodzi z jednego raportu z 1943 roku, który nigdy nie został potwierdzony w kontrolowanych warunkach. Amerykański lekarz W. Ray Shannon opublikował obserwację, że pacjenci przyjmujący tiaminę zgłaszali mniej ukąszeń. To była ankieta, nie eksperyment. Jednak wystarczyło, żeby mit zaczął żyć własnym życiem.
Hipoteza brzmiała przekonująco: tiamina jest wydalana przez skórę wraz z potem, a jej zapach miałby być nieprzyjemny dla komarów. Pojawia się tu jednak pewna nieścisłość. Wchłanianie połkniętej witaminy B1 jest znacznie ograniczone po pierwszych 5 mg. Ludzki organizm nie magazynuje tiaminy długoterminowo, tylko szybko wydala jej nadmiar z moczem. Megadawki nie podnoszą jej poziomu w sposób, który zmieniłby zapach skóry.
Mit utrzymał się też dzięki temu, że ukąszenia są subiektywne. Osoba przyjmująca witaminę, która wierzy w jej działanie, zwraca mniej uwagi na pojedyncze ugryzienia albo lepiej toleruje świąd.
Czy witamina B1 naprawdę działa na komary?
Nie. Kontrolowane badania wykazały, że tiamina nie odstrasza komarów ani innych stawonogów – niezależnie od dawki i drogi podania. Przegląd 104 publikacji z 2022 roku przeanalizował 80 lat badań i potwierdził brak skuteczności.
Eksperymenty potwierdziły, że ani doustna, ani miejscowo aplikowana tiamina nie wpływa w żaden sposób na skórę, bakterie skórne ani zapach ciała. Co więcej – witamina B1 jest pożywna również dla komarów, więc nie ma powodu, żeby miały się jej obawiać.
A co z topową aplikacją? Pojawiło się badanie z Egiptu (Halawany i in., 2021), w którym nanosfery tiaminy w hydrożelu działały podobnie jak DEET. Problem: brakowało grupy kontrolnej z samym hydrożelem bez tiaminy. Możliwe, że hydrożel bez tiaminy byłby równie skuteczny w odstraszaniu, to znaczy, że odstraszał sam nośnik, a nie witamina.

Dlaczego komary gryzą jednych bardziej niż innych?
Komary wybierają konkretne osoby na podstawie kombinacji sygnałów zapachowych, temperatury ciała i wydychanego dwutlenku węgla. Osoby silnie przyciągające komary produkują znacznie więcej kwasów karboksylowych w wydzielinach skórnych.
Główne czynniki, które zwiększają atrakcyjność dla komarów:
- Dwutlenek węgla (CO₂). Komary są przyciągane głównie przez dwutlenek węgla, który wydychasz z każdym oddechem. Mogą wykrywać CO₂ z odległości około 50 metrów i to pierwszy sygnał, który prowadzi je w stronę człowieka.
- Kwasy karboksylowe i kwas mlekowy. Wydzielane przez skórę i metabolizm bakterii skórnych. Im wyższy poziom, tym większa atrakcyjność.
- Wyższa temperatura ciała. Komary reagują na ciepło z bliskiej odległości.
- Mikrobiom skóry. Skład bakterii skórnych wpływa na chemiczny profil zapachu ciała i odpowiedzi behawioralne komarów wobec konkretnych ludzi.
- Genetyka. Tempo metabolizmu, skład potu i mikrobiomu są w dużej mierze dziedziczne.
- Ciąża i wyższy metabolizm. Połączenie wyższej temperatury ciała i wydychania większej ilości CO₂ sprawia, że kobiety w ciąży są bardziej atrakcyjne dla komarów.
- Ciemne ubrania. Komary używają sygnałów wizualnych – ciemne kolory wyróżniają cię na tle otoczenia.
To, czy przyciągasz do siebie komary, zależy więc od czynników, na które masz tylko częściowy wpływ. Suplementacja witamin nie należy do tych, które mają wysokie znaczenie.
Co naprawdę odstrasza komary?
Skuteczność potwierdzoną w badaniach kontrolowanych ma kilka substancji aktywnych. Wszystkie aplikowane miejscowo na skórę, żadna nie działa systemowo. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) i Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) rekomendują następujące substancje:
| Substancja | Stężenie skuteczne | Czas działania | Uwagi |
| DEET | 20–30% | 4–8 godzin | Złoty standard, najlepiej przebadany |
| Ikarydyna (Pikarydyna) | 20% | 6–8 godzin | Równie skuteczna co DEET, bez tłustej konsystencji |
| IR3535 | 20% | 4–6 godzin | Łagodniejsza, dopuszczona dla dzieci od 6 mies. |
| Olejek z eukaliptusa cytrynowego (PMD) | 30% | 4–6 godzin | Jedyna „naturalna” substancja zarejestrowana przez EPA, nie dla dzieci poniżej 3 lat |
Wszystkie pozostałe naturalne rozwiązania – bransoletki z olejkami, świece citronellowe, urządzenia ultradźwiękowe, witaminy doustne, czosnek – w kontrolowanych testach albo nie działają, albo działają krócej niż 30 minut.
Czy dieta wpływa na atrakcyjność dla komarów?
Tak, ale efekt jest słabszy niż genetyka i dotyczy głównie alkoholu. Jedno z badań wykazało, że spożycie litra piwa zwiększało atrakcyjność ochotników dla komarów Anopheles gambiae – głównego afrykańskiego wektora malarii. W tym samym badaniu woda nie miała żadnego wpływu.
Mechanizm nie jest do końca poznany. Wbrew oczekiwaniom, alkohol nie podnosi znacząco CO₂ ani temperatury ciała. Spekuluje się, że metabolizm alkoholu uwalnia lotne związki, które są atrakcyjne dla komarów, oraz zmniejsza odruchy obronne (machanie rękami, drapanie).
Co z innymi produktami spożywczymi? Popularne przekonania dotyczące czosnku, witaminy B, drożdży browarniczych czy bananów nie znajdują potwierdzenia w kontrolowanych badaniach. Jedyne udokumentowane dietetyczne czynniki to:
- Alkohol – zwiększa atrakcyjność, najlepiej zbadane piwo.
- Słone potrawy – zwiększają wydzielanie kwasu mlekowego z potem, ale efekt jest niewielki.
- Wysiłek fizyczny przed wyjściem – podnosi CO₂, ciepło i wydzielanie kwasu mlekowego.
Dieta to czynnik drugorzędny. Genetyka i mikrobiom skóry mają znacznie większe znaczenie.
Kiedy i gdzie komary są największym zagrożeniem?
W Polsce sezon aktywności komarów trwa od maja do października, a jej szczyt przypada na czerwiec–sierpień, ze zwiększoną aktywnością o świcie i o zmierzchu.
Najwięcej komarów spotkasz:
- nad jeziorami i rzekami,
- w pobliżu bagien i mokradeł,
- w lasach i na działkach,
- podczas wieczornego siedzenia na tarasie lub przy ognisku.
W Polsce ryzyko chorób przenoszonych przez komary pozostaje niskie, ale sytuacja wygląda inaczej w krajach tropikalnych i subtropikalnych. Przed podróżą warto sprawdzić aktualne zalecenia GIS i ECDC dotyczące malarii, dengi czy wirusa Zika.
ArrayJak zmniejszyć atrakcyjność dla komarów bez środków chemicznych?
Skuteczne metody niechemiczne istnieją, ale działają jako wsparcie repelentów, nie zamiast nich. Najlepiej przebadane podejścia:
- Wentylator. Komary są słabymi lotnikami, a wentylatory mogą rozpraszać CO₂ i ciepło ciała. Najprostsze i jedno z najskuteczniejszych rozwiązań na tarasie czy balkonie.
- Jasne, luźne ubrania. Ciemne kolory przyciągają komary wizualnie, a obcisła tkanina daje się przebić aparatem gębowym. Lekkie, długie rękawy w jasnych kolorach to standard w terenach wysokiego ryzyka.
- Prysznic po wysiłku. Kwas mlekowy wydzielany z potem to silny atraktant. Mycie wodą i mydłem rozkłada te związki.
- Bezzapachowe kosmetyki w sezonie. Słodkie, kwiatowe i owocowe nuty w perfumach i balsamach przyciągają komary. Wybierasz produkty neutralne zapachowo lub z nutami cedrowymi czy eukaliptusowymi.
- Eliminacja stojącej wody. Komary składają jaja w stojącej wodzie — opróżnianie podstawek pod doniczki, rynien i pojemników w ogrodzie ogranicza populację u źródła.
- Moskitiery. W oknach i nad łóżkiem w sezonie. Mechaniczna bariera nie ma alternatywy w skuteczności.
Połączenie tych metod z miejscowym repelentem na bazie ikarydyny lub DEET zapewnia ochronę na poziomie 90–95%. Same metody niechemiczne wystarczają w warunkach niskiego ryzyka – na balkonie w mieście z wentylatorem i moskitierą.
Badania nad witaminą B na komary
Witaminy z grupy B od lat pojawiają się wśród naturalnych sposobów ochrony przed komarami, jednak badania nie potwierdzają, że ich suplementacja skutecznie odstrasza owady. Komary kierują się przede wszystkim zapachem skóry, wydychanym dwutlenkiem węgla, temperaturą ciała i potem. Znaczenie może mieć również mikrobiom skóry, a niektóre badania wskazują też na wpływ alkoholu i ciemnych ubrań.
Szczególne znaczenie mają lotne związki chemiczne wydzielane przez skórę i pot. Ich skład częściowo zależy od mikrobiomu, dlatego niektóre osoby mogą być dla komarów bardziej atrakcyjne. Owady wykorzystują jednocześnie kilka sygnałów, m.in. zapach, ciepło ciała i dwutlenek węgla.
Lepsze dane dotyczą substancji stosowanych zewnętrznie. Olejek z eukaliptusa cytrynowego zawierający PMD może ograniczać liczbę ukąszeń przez kilka godzin. Skuteczność zależy jednak od stężenia i formy preparatu, dlatego standaryzowane produkty zwykle działają bardziej przewidywalnie niż zwykłe olejki eteryczne.
Citronella również może utrudniać komarom rozpoznawanie zapachu człowieka i zmniejszać liczbę ukąszeń. Jej działanie jest zwykle krótsze niż klasycznych repelentów, ponieważ substancje aktywne szybko się ulatniają.
FAQ

Czy witamina B12 odstrasza komary?
Nie. Brak jakichkolwiek kontrolowanych badań potwierdzających działanie witaminy B12 (kobalaminy) jako odstraszacza komarów. Wszystkie badania nad witaminami z grupy B i komarami koncentrowały się na B1 (tiaminie) i dawały negatywne wyniki.
Czy spożycie alkoholu zwiększa ryzyko ukąszeń?
Tak. Badanie Lefèvre i in. (2010) opublikowane w PLoS ONE wykazało, że spożycie litra piwa zwiększa atrakcyjność człowieka dla komarów Anopheles gambiae. Mechanizm nie jest w pełni poznany – alkohol nie podnosi znacząco CO₂ ani temperatury ciała, ale zmienia lotne związki wydalane przez skórę. Efekt potwierdzono również dla Aedes aegypti, wektora dengi i Zika.
Dlaczego komary gryzą mnie bardziej niż innych?
Najprawdopodobniej dlatego, że produkujesz więcej kwasów karboksylowych w pocie – to czynnik genetyczny, stabilny przez lata. Badanie opublikowane w Cell (2022) zidentyfikowało osoby będące „magnesami na komary” i wykazało, że ich profil zapachowy skóry różni się składem chemicznym od osób mało atrakcyjnych. Wpływ mają też tempo metabolizmu, mikrobiom skóry i grupa krwi (choć badania nad grupą krwi dają niespójne wyniki).
Czy komary przenoszą HIV?
Nie. Komary nie przenoszą wirusa HIV. Wirus nie replikuje się w organizmie komara i jest trawiony w jego przewodzie pokarmowym wraz z krwią. Dodatkowo komar nie wstrzykuje krwi poprzedniej ofiary – wstrzykuje wyłącznie ślinę. Komary mogą natomiast przenosić malarię, dengę, Zika, wirus Zachodniego Nilu i żółtą gorączkę.
Jak długo działa DEET?
DEET w stężeniu 20–30% chroni przed komarami przez 4–8 godzin, przy czym wyższe stężenia działają dłużej, ale nie skuteczniej. Stężenia powyżej 50% nie zwiększają ochrony, tylko czas jej trwania. EPA i Europejska Agencja Chemikaliów uznają DEET za bezpieczny dla dorosłych i dzieci powyżej 2 miesiąca życia w stężeniach do 30%. Nakładasz go ponownie co kilka godzin lub po spoceniu się i kąpieli.
Zobacz także
Jak złagodzić swędzenie po ugryzieniu komara?
Witaminy z grupy B – właściwości, rodzaje i źródła
Bibliografia
- Shelomi, M. (2022). Thiamine (vitamin B1) as an insect repellent: a scoping review. Bulletin of Entomological Research, 112(4), 431–449., https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-entomological-research/article/thiamine-vitamin-b1-as-an-insect-repellent-a-scoping-review/53BC3319803B14C2218777BE4D35C7B2
- Lefèvre, T., Gouagna, L. C., Dabiré, K. R., et al. (2010). Beer Consumption Increases Human Attractiveness to Malaria Mosquitoes. PLoS ONE, 5(3), e9546., https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0009546
- Martinez, J., Showering, A., Oke, C., et al. (2022). Variability in human attractiveness to mosquitoes. Current Research in Parasitology & Vector-Borne Diseases., https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8906108/
- Bello JE, Cardé RT. Compounds from human odor induce attraction and landing in female yellow fever mosquitoes (Aedes aegypti). Sci Rep. 2022 Sep 21;12(1):15638. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9492692/
- Carroll SP, Loye J. PMD, a registered botanical mosquito repellent with deet-like efficacy. J Am Mosq Control Assoc. 2006 Sep;22(3):507-14. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17067054/
- Kongkaew C, Sakunrag I, Chaiyakunapruk N, Tawatsin A. Effectiveness of citronella preparations in preventing mosquito bites: systematic review of controlled laboratory experimental studies. Trop Med Int Health. 2011 Jul;16(7):802-10. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21481108/



Zostaw komentarz