Strona główna » Szczawiany w diecie – kto powinien uważać na szpinak oraz buraki i dlaczego?
Szczawiany w diecie - obrazek wyróżniający

Szczawiany w diecie – kto powinien uważać na szpinak oraz buraki i dlaczego?

0
(0)

Szczawiany występują naturalnie w warzywach, owocach, orzechach i napojach. U zdrowej osoby zwykle nie stanowią problemu, ale przy kamicy szczawianowo-wapniowej lub niektórych chorobach jelit ich nadmiar może zwiększać ryzyko powstawania złogów w nerkach. Czy trzeba więc ograniczać szpinak, buraki albo migdały? Zależy to przede wszystkim od stanu zdrowia, wielkości porcji i sposobu przygotowania posiłków.

Czym są szczawiany i skąd biorą się w organizmie?

Szczawiany to sole kwasu szczawiowego, czyli związku organicznego występującego naturalnie w roślinach. Trafiają do organizmu z pożywieniem, ale powstają również podczas przemian metabolicznych, między innymi witaminy C.

Rośliny mogą gromadzić szczawiany w postaci drobnych kryształów. W niektórych gatunkach pełnią one funkcję ochronną przed roślinożercami. Przykładem jest kiwi, które zawiera igiełkowate kryształy szczawianu wapnia. Mogą one uczestniczyć w podrażnianiu jamy ustnej, choć szczypanie języka po zjedzeniu kiwi może mieć także inne przyczyny, w tym reakcję alergiczną.

W żywności szczawiany występują w dwóch formach:

  • Rozpuszczalnej – łatwiej dostępnej do wchłonięcia w przewodzie pokarmowym.
  • Nierozpuszczalnej – związanej między innymi z wapniem, przez co znaczna jej część jest wydalana z kałem.

Organizm nie potrzebuje szczawianów do prawidłowego funkcjonowania. Wchłonięte związki usuwa głównie przez nerki wraz z moczem. Ich nadmierna ilość może sprzyjać tworzeniu kryształów szczawianu wapnia.

W jakich produktach jest najwięcej szczawianów? - infografika

W jakich produktach jest najwięcej szczawianów?

Duże ilości szczawianów występują przede wszystkim w szpinaku, szczawiu, botwinie, rabarbarze, migdałach i kakao. Zawartość tych związków zależy od odmiany rośliny, warunków uprawy i sposobu przygotowania.

Do ich źródeł należą:

  • Warzywa – szczaw, szpinak, botwina, boćwina, buraki i okra.
  • Owoce – karambola, suszone figi, maliny oraz niektóre inne owoce jagodowe.
  • Orzechy i nasiona – szczególnie migdały, a także nerkowce, orzeszki ziemne i sezam.
  • Zboża i strączki – gryka, otręby pszenne, soja i wybrane produkty sojowe.
  • Kakao i czekolada – szczególnie produkty zawierające dużo kakao.

Co ciekawe, nawet różne części jednej rośliny mogą mieć odmienną zawartość szczawianów. Liście buraka zwykle dostarczają ich więcej niż korzeń, dlatego botwina wymaga większej uwagi przy diecie niskoszczawianowej.

Wśród orzechów szczególnie dużo szczawianów dostarczają migdały.  Przy konieczności ograniczania tych związków liczy się również wielkość porcji. Duża ilość masła migdałowego lub mąki migdałowej może dostarczyć więcej szczawianów niż niewielka garść orzechów.

Sama zawartość szczawianów w produkcie nie przesądza jednak o ilości, która zostanie wchłonięta. Wpływa na to również ich rozpuszczalność oraz skład całego posiłku.

Czy kawa i herbata dostarczają dużo szczawianów?

Kawa zawiera szczawiany, ale zwykle dostarcza ich stosunkowo niewiele w jednej filiżance. Więcej mogą zawierać niektóre napary herbaciane, szczególnie przygotowane z dużej ilości liści.

Osobnym przypadkiem jest matcha, czyli sproszkowana zielona herbata. Podczas jej picia spożywasz cały proszek, a nie tylko napar. Dlatego zawartość szczawianów w napoju zależy od ilości użytej herbaty i jej składu.

Herbaty ziołowe i owocowe mogą dostarczać mniej szczawianów niż czarna herbata, ale ich zawartość zależy od użytych roślin.

Czy nadmiar herbaty może zaszkodzić nerkom? Opisywano uszkodzenia nerek u osób spożywających codziennie wyjątkowo duże ilości mocnej herbaty. Takie przypadki nie oznaczają jednak, że umiarkowane spożywanie herbaty jest niebezpieczne.

Jak szczawiany wiążą się z wapniem?

Szczawiany mogą łączyć się z wapniem w jelitach, tworząc trudno rozpuszczalny szczawian wapnia. Znaczna część tego związku zostaje wydalona z kałem, dzięki czemu mniej szczawianów przedostaje się do krwi i moczu.

Wapń związany ze szczawianami jest słabiej przyswajany, dlatego szpinak, mimo zawartości tego minerału, nie stanowi jego szczególnie dobrego źródła.

Gdy wapnia w diecie jest zbyt mało, więcej szczawianów może pozostać w postaci dostępnej do wchłonięcia. Z tego powodu przy kamicy szczawianowo-wapniowej zwykle zaleca się prawidłową podaż wapnia, a nie jego eliminowanie.

Jak wykorzystać tę zależność w posiłkach?

  • Szpinak z jogurtem lub serem – wapń może wiązać część szczawianów w przewodzie pokarmowym.
  • Kakao z mlekiem – oba składniki są spożywane jednocześnie, co sprzyja ich kontaktowi w jelitach.
  • Buraki z twarogiem – dodatkowe źródło wapnia w posiłku zawierającym szczawiany.

Wapń najlepiej dostarczać z żywnością. Jeśli konieczna jest suplementacja, jej dawkę i porę przyjmowania należy ustalić z lekarzem, szczególnie przy nawracającej kamicy. Samodzielne stosowanie preparatów wapnia może być niewskazane.

Co mogą powodować szczawiany w nadmiarze?

Nadmierna ilość szczawianów w moczu może sprzyjać kamicy nerkowej, a w ciężkich przypadkach również uszkodzeniu nerek i odkładaniu kryształów w innych tkankach.

Najważniejsze możliwe powikłania to:

  • Kamica szczawianowo-wapniowa – powstaje, gdy kryształy szczawianu wapnia tworzą złogi w układzie moczowym. To jeden z najczęstszych rodzajów kamieni nerkowych.
  • Nefropatia szczawianowa – uszkodzenie nerek spowodowane odkładaniem kryształów w kanalikach nerkowych. Może wystąpić między innymi przy bardzo dużej podaży szczawianów i dodatkowych czynnikach ryzyka.
  • Oksaloza – gromadzenie kryształów szczawianu wapnia w różnych narządach. Dotyczy przede wszystkim ciężkiej hiperoksalurii, szczególnie przy znacznie zaburzonym wydalaniu szczawianów przez nerki.

Skrajnym przykładem zagrożenia jest karambola. Owoc ten zawiera szczawiany oraz karamboksynę, czyli substancję toksyczną dla układu nerwowego. Osoby z zaburzoną czynnością nerek powinny unikać jej spożywania.

Czy szczawiany mogą odkładać się w stawach?

Tak, ale odkładanie kryształów szczawianu wapnia w stawach jest rzadkim powikłaniem ciężkich zaburzeń metabolizmu szczawianów. Dotyczy przede wszystkim osób z pierwotną hiperoksalurią, czyli chorobą genetyczną powodującą nadmierne wytwarzanie szczawianów, oraz części osób z zaawansowaną niewydolnością nerek.

Kryształy mogą gromadzić się w tkankach stawowych i wywoływać:

  • ból i obrzęk stawu,
  • ograniczenie ruchomości,
  • zaczerwienienie i stan zapalny.

Objawy mogą przypominać dnę moczanową, czyli chorobę związaną z odkładaniem kryształów moczanu sodu. Do rozróżnienia przyczyn bywa potrzebne badanie płynu stawowego.

Typowe spożywanie szpinaku, buraków czy orzechów nie jest uznaną przyczyną zwykłych bólów stawowych. Takie dolegliwości wymagają ustalenia rzeczywistej przyczyny, zamiast profilaktycznego eliminowania szczawianów.

Jakie objawy mogą wskazywać 
na nadmiar szczawianów? - infografika

Jakie objawy mogą wskazywać na nadmiar szczawianów?

Nadmierne wydalanie szczawianów z moczem, czyli hiperoksaluria, może przebiegać bezobjawowo. Dolegliwości pojawiają się zwykle w związku z powikłaniami, na przykład kamicą nerkową.

Na obecność kamieni mogą wskazywać:

  • Kolka nerkowa – nagły, silny ból w okolicy lędźwiowej, promieniujący do podbrzusza lub pachwiny.
  • Krew w moczu – niekiedy widoczna jako różowe lub lekko czerwone zabarwienie.
  • Zaburzenia oddawania moczu – parcie na mocz, pieczenie lub ból.
  • Nudności i wymioty – szczególnie podczas silnego napadu bólu.

Kryształy szczawianu wapnia mogą być widoczne w badaniu ogólnym moczu, ale ich obecność nie potwierdza hiperoksalurii. Do oceny ilości wydalanych szczawianów wykorzystuje się dobową zbiórkę moczu. Przy kamicy pomocna jest także analiza składu złogów.

W internecie można spotkać określenie oxalate dumping, odnoszące się do rzekomych dolegliwości po nagłym ograniczeniu szczawianów. Nie jest to uznane rozpoznanie medyczne. Objawów takich jak ból, zmęczenie czy problemy skórne nie należy automatycznie przypisywać usuwaniu szczawianów z organizmu.

Silny ból z gorączką, dreszczami lub trudnością w oddawaniu moczu wymaga pilnej pomocy medycznej.

Kto powinien ograniczać szczawiany w diecie?

Ograniczanie szczawianów może być potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy są nadmiernie wchłaniane lub wydalane z moczem. Dotyczy to szczególnie następujących grup:

  • Osoby z kamicą szczawianowo-wapniową – zwłaszcza gdy stwierdzono zwiększone wydalanie szczawianów z moczem.
  • Osoby z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów – na przykład przy niektórych chorobach jelit. Wolne kwasy tłuszczowe wiążą wapń, przez co więcej szczawianów może zostać wchłoniętych.
  • Osoby po wybranych operacjach bariatrycznych – szczególnie zabiegach zmieniających wchłanianie składników pokarmowych.
  • Osoby z pierwotną hiperoksalurią – wymagające specjalistycznego leczenia i indywidualnych zaleceń żywieniowych.
  • Osoby z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek – u których szczawiany mogą gromadzić się w organizmie.

Szczególnej ostrożności wymaga też stosowanie dużych dawek witaminy C, ponieważ jej część może zostać przekształcona w szczawiany.

Sam przebyty epizod kamicy lub rozpoznanie przewlekłej choroby nerek nie oznacza automatycznie konieczności stosowania restrykcyjnej diety niskoszczawianowej. Zakres zmian zależy od rodzaju złogów, wyników badań i przyczyny zaburzenia.

Czy zdrowa osoba powinna unikać produktów bogatych w szczawiany?

Zdrowa osoba zwykle nie musi eliminować produktów zawierających szczawiany. Szpinak, buraki, orzechy, gryka i kakao dostarczają również błonnika, witamin, składników mineralnych oraz związków roślinnych o działaniu antyoksydacyjnym.

Większej uwagi wymaga codzienne spożywanie wyjątkowo dużych porcji tych samych produktów. Przykładem jest dieta oparta na dużych ilościach szpinaku, migdałów i skoncentrowanych soków warzywnych. W takich sytuacjach podaż szczawianów może być znacznie wyższa niż przy urozmaiconym jadłospisie.

Jak zmniejszyć ilość szczawianów w posiłkach?

Gotowanie warzyw w wodzie, którą następnie się odlewa, może znacznie zmniejszać zawartość rozpuszczalnych szczawianów. Pozostałe działania pomagają ograniczać ich wchłanianie lub ryzyko powstawania kamieni nerkowych.

Podczas przygotowywania żywności możesz zastosować:

  • Gotowanie z odlaniem wody – część rozpuszczalnych szczawianów przechodzi do płynu. Metoda sprawdza się między innymi przy szpinaku i botwinie.
  • Blanszowanie – krótkie zanurzenie warzyw we wrzątku i odlanie wody może usunąć część szczawianów.
  • Zamianę składników – zamiast codziennie jeść szpinak, wybieraj także brokuły, kalafior, kapustę czy cukinię.

Gotowanie na parze i pieczenie zwykle słabiej zmniejszają zawartość szczawianów rozpuszczalnych niż gotowanie w wodzie.

Na wchłanianie szczawianów i ryzyko kamicy wpływają również:

  • Wapń spożywany z posiłkiem – może wiązać szczawiany w jelitach i ograniczać ich wchłanianie.
  • Odpowiednie nawodnienie – zwiększa objętość moczu i ogranicza jego zagęszczenie.
  • Mniejsze spożycie soli – może ograniczać nadmierne wydalanie wapnia z moczem.

Jeśli masz skłonność do kamicy, zwróć też uwagę na zielone koktajle. Zmiksowanie dużej porcji surowego szpinaku z kakao i migdałami może dostarczać znacznej ilości szczawianów. Samo blendowanie ich nie usuwa.

Przy rozpoznanej kamicy zalecenia dotyczące diety, płynów i suplementacji powinny uwzględniać wyniki badań oraz ewentualne ograniczenia związane z czynnością nerek.

Co mówią badania?

Szczawiany to związki antyodżywcze występujące głównie w produktach roślinnych, szczególnie zielonych warzywach liściastych. Ich nadmierne spożycie może sprzyjać hiperoksalurii i kamicy nerkowej, a w skrajnych przypadkach oksalozie układowej. W 2023 roku na łamach czasopisma Foods opublikowano przegląd naukowy dotyczący zawartości szczawianów w żywności, metod ich oznaczania oraz potencjalnego wpływu na zdrowie.

Szczawiany występują w formie rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej. Łącząc się z wapniem, żelazem i magnezem, mogą tworzyć nierozpuszczalne sole, ograniczające wchłanianie tych minerałów. Nie wykazano podobnego wpływu na przyswajanie cynku. Nierozpuszczalne szczawiany są wydalane z kałem.

Największe ilości szczawianów stwierdzono w szpinaku zwyczajnym (329,6–2350 mg/100 g), szpinaku nowozelandzkim (1764,7 mg/100 g) oraz rabarbarze, boćwinie i szczawiu. Ich istotnym źródłem są również soja (124–497 mg/100 g) i amarantus (1510,8 mg/100 g suchej masy). Większość owoców zawiera niewielkie ilości szczawianów, choć wyjątkiem są m.in. karambola, czarny bez i suszone figi.

Autorzy zwrócili także uwagę na znaczenie wapnia w profilaktyce kamicy nerkowej. U mężczyzn spożywających nie więcej niż 755 mg wapnia dziennie obserwowano większe ryzyko powstawania kamieni nerkowych niż u osób z wyższą podażą tego pierwiastka. Wyniki sugerują, że odpowiednia ilość wapnia w diecie może zmniejszać ryzyko kamicy nerkowej. [1]

FAQ

Szczawiany w siecie FAQ - obrazek poglądowy

Dlaczego po zjedzeniu szpinaku lub rabarbaru zęby wydają się szorstkie?

Uczucie szorstkości może wynikać z tworzenia drobnego osadu szczawianu wapnia na powierzchni zębów. Szczawiany zawarte w roślinie reagują z wapniem obecnym w ślinie. Wrażenie zwykle ustępuje samoistnie, a przepłukanie ust wodą może pomóc je zmniejszyć.

Czy liście rabarbaru są trujące?

Tak, liści rabarbaru nie należy spożywać. Zawierają bardzo duże ilości szczawianów oraz inne substancje, które mogą powodować zatrucie. Do celów kulinarnych wykorzystuje się mięsiste ogonki liściowe, zwyczajowo nazywane łodygami, a nie same blaszki liściowe.

Czy szczawiany utrudniają wchłanianie żelaza?

Szczawiany wpływają przede wszystkim na przyswajanie wapnia, natomiast ich wpływ na wchłanianie żelaza z posiłków roślinnych jest znacznie mniejszy. To inne minerały jak wapń czy magnez będą konkurować z żelazem o wchłanianie. Wykorzystanie żelaza zależy również od innych składników żywności. Dodatek papryki, natki pietruszki lub produktu bogatego w witaminę C może zwiększać wchłanianie żelaza niehemowego, czyli pochodzącego z roślin.

Czy bakterie jelitowe mogą rozkładać szczawiany?

Tak, niektóre bakterie jelitowe wykorzystują szczawiany jako źródło energii. Jedną z nich jest Oxalobacter formigenes. Antybiotykoterapia może zmniejszać jej obecność w jelitach, ale nie musi automatycznie zwiększać ilości szczawianów wydalanych z moczem. Nie ma też podstaw do traktowania zwykłych probiotyków jako skutecznego sposobu zapobiegania kamicy.

Czy woda z cytryną pomaga przy kamicy szczawianowej?

Woda z cytryną może wspierać nawodnienie, a sok z cytryny dostarcza cytrynianów, które mogą ograniczać tworzenie kryształów wapniowych. Ilość cytrynianów w takim napoju zależy jednak od użytej porcji soku, a efekt nie jest równoważny leczeniu preparatami cytrynianowymi. Przy nawracającej kamicy sposób postępowania należy dostosować do wyników badań.

Zobacz także

Wapń w diecie – co jeść, żeby pokryć dzienne zapotrzebowanie?

Jak nawodnić organizm podczas upałów?

W czym jest witamina C i jak dostarczyć ją z diety?

Bibliografia

  1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10486698/

Jak oceniasz nasz wpis?

Średnia ocena 0 / 5. Liczba głosów: 0

Jak na razie brak głosów! Bądź pierwszym, który oceni ten post.

Małgorzata Szakuła

Prowadzi konto @Konopny_dietetyk. Wspiera pacjentów z problemami jelitowymi, chorobami metabolicznymi, neurologicznymi, autoimmunologicznymi, tarczycy, a także małych pacjentów z zaburzeniami neurorozwojowymi. Konopnydietetyk.pl

Więcej artykułów

Post navigation

Zostaw komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Płatności
Płatności